ابهام و ابهام‌آفرینی در تلمیحات اسطوره‌ای، حماسی و عیسوی دیوان خاقانی

نوع مقاله: علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دورۀ کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه فردوسی مشهد

2 استادیار گروه زبان و ادبیّات فارسی، دانشگاه فردوسی مشهد

3 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه فردوسی مشهد

چکیده

خاقانی شَروانی (520- 595 ه.ق) از شاعران بزرگ سبک آذربایجانی است که از ویژگی‌های برجستة این سبک، استفاده از ابزارهای گوناگون جهت دشوار ساختن کلام است. اشراف خاقانی بر اسطوره­ها و آموزه‌های مسیحی و توجّه به ظرافت‌ها و دقایق تلمیحی آن، بی­گمان بر پیچیدگی و ابهام در عبارت­پردازی‌های او مؤثر بوده است. این مقاله در پی آن است تا با بررسی تلمیحات اسطوره­ای و حماسی و نیز اشارات عیسوی دیوان خاقانی، دلایل ابهام و پیچیدگی در تلمیحات او را مشخص کند. بررسی مأخذ تلمیحات از اهداف این پژوهش محسوب می­شود. روش این پژوهش، بررسی نمونه­ها بر اساس متن اشعار خاقانی و دیگر آثار او و برون‌متن و کتاب­هایی است که به نظر می­رسد خاقانی از آن­ها مطلع بوده است. با توجّه به این­که یکی از سطوح ابهام در شعر خاقانی ابهامی است که عامل ایجادکنندۀ آن برخی تلمیحات موجود در اشعار اوست، تحقیق دراین‌باره امری ضروری است. نتایج به دست آمده نشان‌دهندۀ آن است که ابهام در تلمیحات خاقانی، بیشتر در دستۀ ابهامات عمدی قرار دارد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

.

نویسندگان [English]

  • . . 1
  • maryam salehinia 2
  • . . 3
2 ferdowsi university of mashhad
3 .
چکیده [English]

.

آیدنلو، سجّاد (1383). «نکته‌هایی دربارۀ تلمیحات شاهنامه‌ای خاقانی»، پژوهش‌های ادبی، شماره چهارم، صص 7-37.

ابن‌منظور، محمّد­بن  مکرم (1994 م). لسان­العرب، الطبعه الثالثه، بیروت: دار صادر.

اردلان جوان، سیّد علی (1367). تجلی شاعرانۀ اساطیر و روایات تاریخی و مذهبی در اشعار خاقانی، مشهد: آستان قدس رضوی.

اسدالله‌یف، سعدالله (1373). «چرا زردشت را ابراهیم دانسته‌اند؟»، کیهان فرهنگی، شمارۀ 109، صص 38-39.

اسدی طوسی (1317). گرشاسپ‌نامه، چاپ حبیب یغمایی، تهران: بروخیم.

استعلامی، محمّد (1387). نقد و شرح قصاید خاقانی، چاپ اوّل، تهران: زوّار.

امامی، نصرالله (1379). ارمغان صبح (برگزیدۀقصاید خاقانی شروانی)، تهران: جامی.

امیر مشهدی، محمّد و دیگران (1389). «استعاره­های نو و چندلایه در شعر خاقانی»، فنون ادبی، ش 2 (پیاپی 3)، صص 81-96.

پارسا، سیّد احمد و فردین حسین پناهی (1390). « استعاره‌های ترکیبی، گونه‌ای نویافته از استعاره در سروده‌های خاقانی شروانی»، بوستان ادب، ش 8، صص 25- 50.

ترکی، محمّد رضا (1394). نقد صیرفیان، تهران: سخن.

ترکی، محمّد رضا (1394). «در حاشیۀ نقد و شرح قصاید خاقانی و پاسخ به ابهامات استاد استعلامی»، کتاب ماه ادبیّات، ش 79، صص 18-37.

خاقانی شروانی، افضل‌الدّین ابراهیم (1316). دیوان خاقانی شروانی، تصحیح علی عبدالرسولی، چاپ اوّل، تهران: وزارت فرهنگ.

خاقانی شروانی، (1388). دیوان خاقانی شروانی، تصحیح ضیاءالدّین سجّادی، چاپ نهم، تهران: زوّار.

خاقانی شروانی، (1375). دیوان خاقانی شروانی،  با مقدمۀ استاد بدیع‌الزمان فروزانفر، به اهتمام جهانگیر منصور، تهران: نگاه.

خاقانی شروانی، (1375). دیوان خاقانی شروانی، ویراستۀ میرجلال‌الدّین کزّازی، چاپ اوّل، تهران: نشر مرکز.

خواجات، بهزاد (1387). «عوامل ایجاد ابهام در شعر معاصر فارسی»، ادبیّات عرفانی و اسطوره‌شناختی (زبان و ادبیّات فارسی)، ش 11. صص 75-97.

ذاکر­الحسینی، محسن (1381). «نگاهی به دنیای خاقانی»، نامه فرهنگستان، دورۀ پنجم، ش 4، صص 141-146.

دشتی، علی (1381). خاقانی شاعری دیرآشنا، چاپ چهارم، تهران: امیرکبیر.

رستگار فسایی، منصور (1353). تصویر­آفرینی در شاهنامه، شیراز: کورش.

زرین­کوب، عبدالحسین (1383). دیدار با کعبۀ جان (دربارۀ زندگی، آثار و اندیشۀ خاقانی)، تهران: سخن.

شرف­الدّین قزوینی، فضل‌الله (1383). المعجم فی آثار ملوک العجم، تصحیح احمد فتوحی­نسب، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.

شفیعی کدکنی، محمّد رضا (1391). رستاخیز کلمات، تهران: سخن.

شفیعی کدکنی، محمّد رضا (1366). صور خیال در شعر فارسی، چاپ سوم، تهران: آگاه.

شمیسا، سیروس (1366). فرهنگ تلمیحات (اشارات اساطیری، داستانی، تاریخی و مذهبی در ادبیّات فارسی)، چاپ اوّل، تهران: میترا.

شمیسا، سیروس و میرجلال­الدّین کزّازی و محمود عبادیان (1369). در پیرامون رستم و اسفندیار (به همراه متن کامل از شاهنامه مسکو)، تهران: جهاد دانشگاهی.

شیری، قهرمان (1388). « روان‌شناسی ابهام در شعر خاقانی»، فصلنامۀ تاریخ ادبیّات، ش 62. صص 123-150.

شیری، قهرمان (1390). «اهمّیت و انواع ابهام در پژوهش­ها»، فنون ادبی، ش 2. صص 15-36.

عطار نیشابوری، فرید­الدّین محمّد (1359). دیوان عطار، حواشی و تعلیقات م. درویش، چاپ دوم، تهران: جاویدان.

طوسی، محمّد­بن محمود­بن احمد (1382). عجایب­المخلوقات، تصحیح منوچهر ستوده، تهران: علمی فرهنگی.

فتوحی رودمعجنی، محمود (1386). بلاغت تصویر، تهران: سخن.

فتوحی رودمعجنی، محمود (1387). «ارزش ادبی ابهام از دو معنایگی تا چندلایگی»، مجلۀ دانشکدۀ ادبیّات و علوم انسانی دانشگاه تربیت‌معلم، ش 62. صص 17-36.

فرای، نورتروپ (1379). رمز کل: کتاب مقدس و ادبیّات، ترجمۀ صالح حسینی، تهران: نیلوفر.

فردوسی، ابوالقاسم (1366). شاهنامه، به تصحیح جلال خالقی­مطلق، با مقدمۀ احسان یارشاطر، دفتر یکم، نیویورک.

فردوسی، ابوالقاسم (1369). شاهنامه، به تصحیح جلال خالقی­مطلق، با مقدمۀ احسان یارشاطر، دفتر دوّم، نیویورک.

فرمینا، آنالیونا و الکساندر بیلرت (1394). شفای غمگنان (پژوهشی در تحفه­العراقین حکیم خاقانی)، ترجمۀ کاظم فیروزمند، چاپ اوّل، تهران: نسل آفتاب.

فروزانفر، بدیع­الزمان (1387). سخن و سخنوران، تهران: زوار.

قره­گزلو، سعید­الله (1368). «طرح چند بیت از خاقانی و توضیح یک ماجرای تاریخی از قصیده‌ای از وی»، جستارهای ادبی، ش 84. صص 79- 94.

قره­گزلو، سعید­الله (1384). «آتش اندر چنگ»، کتاب ماه ادبیّات و فلسفه، ش 96. صص 76- 83.

کرمی، محمّد حسین و دیگران (1387). «آشنایی­زدایی از داستان­های قرآنی در دیوان خاقانی»، گوهر گویا، ش 5، صص 7-36.

کزازی، میر جلال­الدّین (1389). گزارش دشواری­های دیوان خاقانی، چاپ ششم، تهران: مرکز.

ماحوزی، مهدی (1377). آتش اندر چنگ، چاپ اوّل، تهران: زوّار.

مایل هروی، نجیب (1360). صور ابهام در شعر فارسی، تهران: زوّار.

محمّدی، علی (1387). «ابهام در شعر فارسی». رخسار اندیشه، به کوشش ابراهیم خدایار، تهران: دانشگاه تربیت مدرس، صص 561-582.

معدن­کن. معصومه (1375). نگاهی به دنیای خاقانی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.

معدن­کن. معصومه (1375). «پرتوی از هنر و خلاقیّت خاقانی»، مجلۀ دانشکدۀ ادبیّات و علوم انسانی دانشگاه تبریز، ش 160-161، صص 227-251.

مهدوی­فر، سعید (1389). «آسیب­شناسی تصحیح دیوان خاقانی بر اساس سبک شاعری او»، سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی­(بهار ادب)، ش 4­ (پیاپی دهم)، صص 185-206.

مهدوی­فر، سعید (1391). «اصالت تصویری مهم­ترین معیار در تصحیح دیوان خاقانی»، بوستان ادب، ش 1 (پیاپی یازده)، صص 175-196.

مهدوی­فر، سعید (بی­تا). «بدخوانی‌های دیوان خاقانی»، مجموعه مقالات هفتمین همایش بین­المللی انجمن ترویج زبان و ادب فارسی، جلد دهم. صص 65-84.

مهدوی­فر، سعید (بی­تا). «تصحیح انتقادی چند بیت از خاقانی»، مجموعه مقالات نهمین همایش بین­المللی انجمن ترویج زبان و ادب فارسی، صص 7520-7535.

مهدوی­فر، سعید (1391). «کاستی عمدۀ گزارش دشواری­های خاقانی»، گزارش میراث، دورۀ دوم، ش 3، صص 131-150.

میرصادقی، میمنت (1377). واژه­نامۀ هنر شاعری، تهران: مهناز.

مینورسکی، ولادمیر (1332). «خاقانی و آندرونیکوس کومنه­نوس»، ترجمۀ دکتر عبدالحسین زرین­کوب، فرهنگ ایران زمین، صص 111-172.

وحیدیان­کامیار، تقی (1379). بدیع از دیدگاه زیبایی­شناسی، تهران: دوستان.

هفت لشکر (طومار جامع نقالان)، (1377). مقدمه، تصحیح و توضیح مهران افشاری و مهدی مداینی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

همدانی، فاضل­خان و دیگران (1383). ترجمۀ کتاب مقدس عهد عتیق و عهد جدید، تهران: اساطیر.