تشخُّص ادبی در دیدگاه ادیبان مسلمان

نوع مقاله: علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه فردوسی مشهد

2 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فردوسی مشهد

3 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران

4 استادیار زبان و ادبیات فارسی/ دانشگاه فردوسی مشهد

چکیده

یکی از مؤلفه­های اصلی کام­یابی و ماندگاری هر اثر ادبی «تشخُّص» آن است. در نقد ادبی و بلاغت کهن اسلامی «تشخُّص ادبی» به­صورت مستقیم و متمرکز، مطالعه و بررسی نشده است؛ اما این موضوع همواره مورد توجه منتقدان و بلاغیان مسلمان بوده است. مسألة اساسی این پژوهش دریافت نگرش ادیبان کهن به موضوع «تشخُّص ادبی» است. این مقاله می­کوشد تا با روش کتابخانه­ای و با مراجعه به­منابع اصیل و کهن نقد ادبی و بلاغت اسلامی، چیستی این مبحث را از رهگذر نظرات پراکندة ادیبان مسلمان دریابد و با ارائة آن در قالبی منسجم آن را تبیین نماید. از آن­جا که «تشخُّص ادبی» در بلاغت اسلامی حاصل کارکرد همگرای «صورت و معنای خاص» است؛ در پردازش این موضوع، مباحث بنیادینی چون معانی و صورت­های خاص، تصرّفِ تشخص­آفرین و معانی و صورت­های مشترک، همراه با انواع و زیر مجموعه­های آن­ها بررسی شده­اند.
این جستار کوشیده تا کارایی نقد ادبی کهن اسلامی را در این زمینه نشان دهد تا بتوان آثار ادبی کلاسیک را از دیدگاهی نقد کرد که خالقان این آثار، خود بدان معتقد بوده­اند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

.

نویسندگان [English]

  • . . 1
  • . . 2
  • . . 3
  • . . 4
1 .
2 .
4 .
چکیده [English]

.

ابن­اثیر، ضیاء­الدین، (1958)، ألاستدراک فی الرد علی رساله ابن­الدهان المسماة بالمآخذالکندیة من المعانی الطائیة، تحقیق محمد شرف حنفی، مصر: مکتبة الأنجلو المصریّة.

ابن­اثیر، ضیاء­الدین نصرالله بن محمد،(1956م)،  الجامع الکبیر، تحقیق الدکتور مصطفی جواد، عراق: مطبعة المجمع العلمی.

ابن­رشیق قیروانی، ابوعلی حسن،(2000م)،  العمدة، تحقیق نبوی عبدالواحد شعلان‏، قاهرة: مکتبة الخانجی.

ابن­رشیق قیروانی، ابوعلی حسن،(1972)، قراضة­الذهب فی نقد أشعار العرب،  تحقیق بویحیی الشّاذلی، تونس: شرکة التونسیة للتوزیع.

ابن­سراج‏، أبوبکربن عبدالملک الشنترینی الأندلسی‏، (2008م)، جواهرالآداب و ذخائرالشعراء و الکُتّاب‏، تحقیق محمدحسن قزقزان، دمشق: ‏ منشورات الهیئة­العامة السوریة للکتاب‏.

ابن­طباطبا العلوی، محمداحمد،(1982)، عیارالشعر،  تحقیق عباس عبدالساتر، بیروت: دارالکتب العلمیة.

ابن­فُندق، ابوالحسن علی­بن زید، (1317)، تاریخ بیهق، تصحیح احمد بهمنیار، تهران: بنگاه دانش.

ابن­المدبر، ابراهیم­بن محمد، (1931م)، الرسالة­العذراء، تحقیق الدکتور زکی مبارک، قاهرة: دارالکتب المصریة.

ابن­منقذ، اسامه، (1380ق)، البدیع فی نقد الشعر، تحقیق الدکتور احمد احمد بدوی، قاهرة: وزاره­الثقافة.

أبوهلال عسکری، حسن­بن عبدالله، (1998)، الصناعتین، تحقیق علی محمد البجاوی، بیروت: مکتبة عنصریة.

اوحدی، مهرانگیز، (1390)، تصویرهای نو در شعر کهن، تهران: دستان.

البدیعی، یوسف، (2009م)، الصبح المُنبی عن حیثیة المتنبی، تحقیق مصطفی السقا و محمد شتا، الطبعة الثالثة، قاهرة: دارالمعارف.

البغدادی، عبد القادربن عمر، (1418)، خزانة­الأدب و لب لباب لسان­العرب، تحقیق محمد نبیل طریفی، لبنان: بیروت.

تفتازانی، مسعود بن عمر، (1416 ق)، کتاب المطول و بهامشة و حاشیة السید میرشریف، قم: مکتبة الداوری .

الثعالبی، ابومنصور عبدالملک، (1994)، خاص­الخاص، شرح وعلّق علیه مأمون­بن محیی­الدین الجنان، الطبعة الاولی، بیروت: دارالکتب­العلمیة.

الجاحظ، أبوعثمان عمرو بن بحر، (2003م)، الحیوان، تحقیق محمد باسل عیون السود، بیروت: دارالکتب­العلمیة.

الجاحظ، أبوعثمان عمروبن بحر، (2002)، رسائل الجاحظ، الرسائل الأدبیه، تحقیق علی ابوملحم، بیروت: دار و مکتبة الهلال‏.

جام هروی، سیف، (ق 8)، جامع­الصنایع و الاوزان، نسخة خطی شمارة 3728، تهران: کتابخانة مرکزی دانشگاه.

جرجانى، عبدالقاهر بن عبدالرحمن، (2001)، أسرار البلاغة فی علم البیان، تحقیق عبدالحمید هنداوی، بیروت: دارالکتب العلمیة.

جرجانى، عبدالقاهربن عبدالرحمن، ( 2004)، دلائل الإعجاز فی علم المعانی، تحقیق محمود محمد شاکر، قاهرة: مکتبة الخانجی.

الحاتمی، ابی­علی محمد، (1965)، الرسالة الموضحة فی ذکر سرقات­المتنبی و ساقط شعره، تحقیق محمدیوسف نجم، بیروت: داربیروت للطباعة و النشر.

حسن­خان، محمدصدیق، (1296ق)، غصن­البان، قسطنطنیة: مطبعة الجوائب.

الحُصری القیروانی، إبراهیم بن علی، (1993م)، زهر الآداب و ثمر الألباب، بیروت: دارالکتب العلمیة.

حلاوی، علی­بن محمد، (1341)، دقایق­الشعر، تصحیح سید محمدکاظم امام، تهران: دانشگاه.

خان­آرزو، سراج­الدین­علی، (1352)، داد سخن، تصحیح دکتر محمد اکرم(اکرام)، پاکستان: مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان.

خان­آرزو، سراج­الدین­علی، (1381)، عطیة کبری، تصحیح سیروس شمیسا، تهران: فردوس

رادویانی، محمدبن عمر، (1362)، ترجمان­البلاغه، تصحیح احمد آتش، چاپ دوم، تهران: اساطیر.

روحی،  اصغرعلی، (1928)، دبیر عجم، لاهور: مطبع غلام­احمد چاپ­زن.

شبلی نعمانی، محمد، (1362)، شعرالعجم، ترجمة سید محمدتقی فخر داعی گیلانی، چاپ دوم، تهران: دنیای کتاب

شفیعی کدکنی، محمدرضا، (1387)، «تکامل یک تصویر»، بخارا، شمارة 69 و 68، صص 47ـ42.

شفیعی کدکنی، محمدرضا، (1390)، صور خیال در شعر فارسی، چاپ چهاردهم، تهران: آگه.

شمیسا، سیروس، (1393)، نقد ادبی، چاپ دوم از ویراست سوم، تهران: میترا.

صولی، ابی­بکر محمدبن یحیی،  (1980م)، اخبار ابی­تمام، حققه خلیل­محمود عساکر، بیروت: دارالآفاق الحدیثة.

صهبایی دهلوی، مولوی امام بخش، (1278)، قول فیصل، کانپورهند: مطبع نظامی.                                  

عباس، احسان، (1983)، تاریخ نقد­الادبی عند العرب، الطبعة­الرابعة، بیروت: دارالثقافة.

عیسی­بن الهمذانی، عبدالرحمن، (1885م)، الألفاظ الکتابیة، تصحیح احد الاباء الیسوعیین مدرس البیان فی کلیة القدیس یوسف، بیروت: مطبعة الاباء الیسوعیین.

فتوحی، محمود، ( 1385)، بلاغت تصویر، تهران: سخن.

القاضی الجرجانی، علی­بن عبدالعزیز، (2006م)،  الوساطة بین المتنبی و خصومه، تحقیق علی­محمد البجاوی، بیروت: المکتبة العصریة.

القَرطاجنی، ابی­الحسن حازم، (1986)، منهاج البلغاء وسراج الأدباء، تحقیق محمد الحبیب­ابن الخوجه، الطبعة­الثالثه، بیروت: دارالغرب.

القلقشندی، ابی­العباس احمد، (1922م)، صبح­الاعشی فی کتابة الانشاء، قاهرة: دارالکتب المصریة.

قیس­الرازی، شمس­الدین محمد، (1388)، المعجم فی معاییر اشعارالعجم، تصحیح محمد قزوینی، تصحیح مجدد مدرس رضوی، تصحیح مجدد سیروس شمیسا، تهران: علم.

المرزبانی، أبوعبیدالله محمدبن عمران، (1981م)، الموشّح، تحقیق علی محمد البحاوی، قاهرة: نهضة مصر.

المصری، ابن ابی­الاصبع،(1963م)، تحریرالتحبیر فی صناعة الشعر و النثر، تحقیق الدکتور حفنی محمد الشرق، جمهوریة العربیة المتحدة: لجنة احیاء التراث الاسلامی.

وطواط، رشیدالدین محمد عمری، (1362)، حدایق­السّحر فی دقایق­الشّعر، تصحیح عباس اقبال، تهران: طهوری.

هالیدی، مایکل و حسن، رقیه، (1393)، زبان، بافت و متن، ترجمة مجتبی منشی­زاده و طاهره ایشانی، تهران: انتشارات علمی.