نگاهی به سرگذشت شبرنگ در متون پهلوانی ایران

نوع مقاله: علمی-پژوهشی

نویسنده

دانشیار زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه حضرت نرجس رفسنجان

چکیده

شبرنگ‌نامه یکی از منظومه‌های پهلوانی است که تا چندی پیش شهرتی نداشت و کمتر مورد توجّه پژوهشگران بود. موضوع این منظومه، داستان نبرد شبرنگ پسر دیو سپید با ایرانیان در کین‌خواهی از خون پدر است که علی‌رغم کوشش‌هایی که در این راه از خود نشان می‌دهد ناکام می‌ماند و در نهایت به توران گریزان می‌شود و دیگر از سرنوشت او سخنی به میان نمی‌آید. اگرچه روایت این منظومه برگرفته از کتاب نامۀ خسروان آزاد‌سرو است امّا جای شگفتی است که در منابع متقدّم، اشاره‌ای به شبرنگ و یا منظومۀ شبرنگ‌نامه نمی‌شود و نخستین بار در متون دورۀ صفویه است که گزارش‌هایی دربارۀ این دیو و پایان زندگی‌اش می‌آید که شماری از آن‌ها هم نوظهور و ساختگی است. نکتۀ در خود توجّه دیگر آن که در شبرنگ‌نامه به مرگ شبرنگ اشاره نمی‌شود و این پرسش را در ذهن تداعی می‌کند که آیا پایان این منظومه در اصل افتادگی داشته است؟ در این مقاله پس از بررسی و نقد روایات فرجام زندگی شبرنگ، نشان می‌دهیم که به احتمال بسیار، داستان‌های فرامرزنامه دنبالۀ شبرنگ‌نامه بوده است امّا با گذشت زمان، این دو روایت از یک‌دیگر جدا شده‌اند با این‌حال، نشان پیوستگی آن‌ها همچنان در برخی روایات آشکار است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

.

نویسنده [English]

  • . .
.
چکیده [English]

.

آیدنلو، سجّاد. (1383). «بررسی فرامرزنامه»، نامۀ پارسی، تهران، سال نهم، شماره دوم، صص 176 - 198.
آیدنلو، سجّاد.  (1388). متون منظوم پهلوانی، تهران: سمت.
آیدنلو، سجّاد. (1397). «نقد و تحلیل شبرنگ‌نامه داستان رستم و پسر دیو سپید»، پژوهش‌نامۀ انتقادی متون
      و  برنامه‌های علوم انسانی، سال هجدهم، شماره دوم، صص 1- 29
بحرالتّواریخ (بی تا). دستنویس کتابخانۀ تاجیکستان، به شماره  6sd-22xs87.
برخ، گابریله فان دن- خطیبی، ابوالفضل. (1391). «شبرنگ‌نامه»، دانش‌نامۀ زبان و  ادبیات فارسی، به‌کوشش
       اسماعیل سعادت، جلد چهارم، تهران: فرهنگستان زبان و  ادب فارسی.
جعفرپور، میلاد. (1397). «چهار گنج فردوسی در دفتر بغدادی شاهنامه»، فرهنگ و ادبیات عامّه، سال 6،
      شماره 23، صص 83- 105.
جعفری قنواتی، محمّد. (1396). «نکاتی دربارۀ منظومۀ شبرنگ‌نامه»، فصل‌نامه نقد کتاب ادبیات، سال سوم،
       شماره 11،  صص 255- 264.
خالقی‌مطلق، جلال. (1362). «فرامرزنامه»، نشریة دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی تبریز، شمارة  128- 129،
     صص85- 121.
 خالقی‌مطلق، جلال.  (1386) ب. حماسه، تهران: مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی.
خالقی‌مطلق، جلال. (1386)الف. «حماسه»، دانش‌نامۀ زبان و ادب فارسی، تهران: فرهنگستان زبان و ادب
     فارسی.
خطیبی، ابوالفضل. (1395). «سرقت ادبی سه منظومۀ پهلوانی در قرن دهم: فرامرزنامۀ کوچک، شبرنگ‌نامه   
      و سام‌نامه»، پژوهش‌های ایران‌شناسی، سال 6، شماره 1، صص 55- 68.
خطیبی، ابوالفضل. (1397). شبرنگ‌نامه، دانش‌نامۀ فرهنگ مردم ایران، جلد پنجم، تهران: بنیاد دایره‌المعارف
      بزرگ اسلامی.
رزمجو، حسین (1381). قلمرو ادبیات حماسی ایران، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
زرّین‌قبانامه.(1393). تصحیح سجّاد آیدنلو، تهران: سخن.
شاه‌نامۀ منثور (بی تا). دستنویس کتابخانۀ ملّی به شمارۀ 5- 22236.
شبرنگ‌نامه. (1395) . تصحیح ابوالفضل خطیبی- گابریله وان دن برگ، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود
    افشار.
صفا، ذبیح‌الله (1354). حماسه‌سرایی در ایران، تهران: امیرکبیر.
عطایی. (بی تا). برزونامۀ جدید، نسخۀ کتابخانه مجلس شورای اسلامی، به شماره 62855 .
عطایی.  (بی تا). برزونامۀ جدید، نسخۀ‌ کتابخانۀ پاریس به شماره 1189.
غفوری، رضا. (1395). «شبرنگ‌نامه و بررسی ویژگی‌های اساطیری و ادبی آن» ، آیینۀ میراث، شماره 59،
     صص 53- 73.
فرامرزنامه. (1324 ه.ق). به اهتمام رستم تفتی،  بمبئی: چاپخانه فیض رسان.
 فرامرزنامه. (1382). تصحیح مجید سرمدی، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
فردوسی، ابوالقاسم. (1386). شاه‌نامه، تصحیح جلال خالقی‌مطلق، جلد ششم تصحیح محمود امیدسالار،
    جلد هفتم تصحیح ابوالفضل خطیبی، تهران: مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی.
کوسج، شمس‌الدین محمّد. (1387). برزونامۀ کهن، تصحیح اکبر نحوی، تهران: میراث مکتوب.
مختاری. (1397) . شهریارنامه، تصحیح رضا غفوری، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
مول، ژول. (1354). دیباچۀ شاه‌نامه، ترجمه جهانگیر افکاری، تهران: شرکت سهامی کتاب‌های جیبی.
نحوی، اکبر. (1381).  «ملاحظاتی دربارۀ فرامرزنامه و سرایندۀ آن». مجلۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی   
     دانشگاه تهران، زمستان 81، صص 119- 136.
De Blois, Francois. (1998). "Epics ", Encyclopedia Iranica, Edited by Ehsan   
    Yarshater, New York, vol III, pp 474-477.
De Blois, Francois.  (1994). Persian Literature. A Bio- bibliographical, Begun by  
     the late Ch. A. Storey, Vol. V , part 2. London: Royal Asiatic Society.
De Blois, Francois. (2004). Persian Literature. A Bio- bibliographical, Begun by
     the late Ch. A. Storey, Vol. V. London: Royal Asiatic Society.
Rieu,Charles , (1895). Supplement to the Catalogue of Persian Manuscripts in the
       British Museum, London:  Forgotten Books.
 
Van Den berg- Gabrielle (2012) “Demons in the Persian Epic Cycle”, Shahnama
       Studies II: The Reception of Firdausi’s Shahnama , Melville, Charles (EDT)/
      Van Den Berg, Gabrielle, Brill Academic Pub.