مقایسۀ تطبیقی ساختار روایت معراج پیامبر (ص) در تفاسیر و معراجنامه‌های فارسی از معراجنامۀ ابن عباس تا معراجنامة ایلخانی

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی گرایش عرفان در دانشگاه الزهرا

2 استاد زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات، دانشگاه الزهرا(س)

10.30465/cpl.2021.5790

چکیده

ازجمله روایت‌های داستان زندگی پیامبر اسلام (ص) که در قرآن و دیگر منابع و به نقل از راویان متعدد آورده شده، معراج آن حضرت است که در ادبیات فارسی و عربی و در منابع منظوم و منثور بسیار به آن ارجاع داده شده است. پرسش اصلی این پژوهش بررسی چگونگی روند تغییر عناصر ساختاری روایت معراج از حدیث‌الإسراء و المعراج ابن عباس تا معراجنامۀ ایلخانی است. اساس مطالعة حاضر در این مقاله کتاب حدیث‌الإسراء و المعراج ابن عباس نخستین معراجنامۀ مکتوب است که احتمالاً حدود قرن دوم هجری کتابت شده است. روایت معراج پس از ابن عباس در کتاب‌های تفسیری چون کتاب المعراج ابوالقاسم قشیری، تفسیر طبری، تاج‌التراجم، تفسیر سورآبادی، کشف‌الاسرار میبدی و روض‌الجنان رازی آمده است. در این مقاله روند تغییر داستان معراج را در مقایسه با یکدیگر و همچنین شباهت‌ها و تفاوت‌های این آثار را بررسی می‌کنیم تا میزان تأثیرپذیری و تأثیرگذاری‌های هر تفسیر از این روایت مشخص شود. در پایان مطالعه، کتاب معراجنامۀ ایلخانی، به‌منزلة تنها معراجنامۀ مستقل به زبان فارسی، به‌صورت تطبیقی با سایر آثار مقایسه می‌شود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Comparative Comparison of the Structure of the Prophet's Ascension Narrative in Persian Commentaries and Ascensions: From Ibn 'Abbas Ascension Narrative to Ilkhanid Book of Ascension

نویسندگان [English]

  • Nahideh Kazemzadeh Ganji 1
  • Maryam Hoseini 2
1 PhD Student of Mystical Literature at Alzahra University
2 Professor of Persian Language and Literature at Alzahra University
چکیده [English]

One of the narratives of the life story of the Prophet (s), which is narrated in the Qur'an and other sources and quoted by numerous narrators, is his ascension, which has been referred to in Persian and Arabic literature (prose and poem) and in various sources. The main question of this research is to investigate the process of change in the structural elements of the Mi'raj narratives from Hadith al-Isra' wa’l-Mi'raj, by Ibn Abbas to Ilkhanid Book of Ascension. The basis of the study is Hadith al-Isra' wa’l-Mi'raj, by Ibn Abbas, the first written ascension, which is probably written around the 10th century AD. The narration of Mi'raj after Ibn 'Abbas is mentioned in exegetical books such as Al-Mi'raj Abu l-Qasim Al-Qashiri, Tafsir al-Tabari, Taj al-Tarajem, Tafsir-i Surabadi, Kashf al-Asrar Meybodi, and Ruz al-Janan Razi. In this paper, we examine the process of change in different narratives of the story of Mi'raj in comparison with each other, as well as study the similarities and differences of these works, in order to determine the extent of the influence these narratives or interpretations have had on each other. At the end of the study, the Ilkhanid Book of Ascension, as the only independent Mi'rajnameh in Persian, is compared comparatively with other works.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Israa
  • Mi'raj
  • Mi'rajnameh
  • Ilkhanid Book of Ascension
  • exegesis
قرآن کریم. (1376). ترجمه فولادوند، محمدمهدی تهران: دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی.
 ابن‌سینا، حسین با عبدالله، (1365) معراجنامه، به تصحیح نجیب مایل هروی، مشهد: آستان قدس رضوی.
ابن عباس، عبدالله (1407 ه.ق). حدیث الإسراء و المعراج. دارالرائد العربی، بیروت: لبنان.
الخزاعی النیشابوری، حسین بن علی بن محمد بن احمد (ابوالفتوح رازی) (1365). روض‌الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن. تصحیح محمدجعفر یاحقی و محمدمهدی ناصح. مجلد 4. مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی.
اسفراینی، ابوالمظفر شاهفوربن طاهر بن محمد (1374). تاج‌التراجم فی تفسیر القرآن الاعاجم (دوره 3 جلدی). تصحیح نجیب مایل هروی و علی‌اکبر الهی خراسانی. مجلد سوم. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
القشیری، ابوالقاسم عبدالکریم بن هوازن. کتاب المعراج، اخراج و تحقیق علی حسن عبدالقادر، دانشگاه الازهر، بی‌تا.
انصاری، قاسم (1383). از عرش تا فرش، ترجمه کتاب المعراج عارف نامی ابوالقاسم قشیری. قزوین: نشر سایه‌گستر.
بی‌نام، معراجنامه (نسخه خطی)، کتابخانة سلیمانیه، ایاصوفیه 3441، ترکیه، استانبول.
ترجمه تفسیر طبری (1341). به اهتمام حبیب یغمایی (دوره 7 جلدی). مجلد چهارم. چاپ اول. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
دهخدا، علی‌اکبر (1377). لغتنامه دهخدا (دوره 16 جلدی). تهران: مؤسسه لغتنامه دهخدا.
عتیق نیشابوری سورآبادی، ابوبکر (1370). قصص قرآن مجید. چاپ سوم، تهران: خوارزمی.
میبدی، رشیدالدین (1382). کشف‌الاسرار و عده الابرار (دوره 8 جلدی). تصحیح علی‌اصغر حکمت. جلد. تهران: مؤسسة انتشارات امیرکبیر.
 
Christiane Gruber, The Ilkhanid Book of Ascension, I.B. Tauris Publishers, 2010.
Christiane Gruber and Frederick Colby, The Prophet’s Ascension: Cross-Cultural Encounters with the Islamic Miraj Tales, Indiana Unversity Press, 2010.
Frederick S. Colby, Narrating Muhammad’s Night Journey, State University of New York Press, 2008.