داستان پادشاهی جمشید در شاهنامۀ فردوسی از دیدگاه نقد منابع

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه علوم پایه و دروس عمومی دانشگاه علوم و فنون دریایی خرمشهر، خرمشهر، ایران

10.30465/cpl.2021.6218

چکیده

جمشید یکی از شخصیّتهای اساطیر هند و ایرانی، بر اساس یکی از قدیمیترین اساطیر آریایی، نخستین انسان بوده‌ و در هند و ایران، در دو مسیر جداگانه گسترش پیدا کرد. در صورت هندی، به شاه مردگان و در صورت ایرانی، به پادشاهی قدرتمند تبدیل شد که با ادّعای خدایی، فرّه از او فاصله گرفت و ضحّاک، پادشاهی‌اش را سرنگون و او را با ارّه به دو نیم کرد. داستان جمشید، علاوه بر اوستا، دینکرد و بندهش، در شاهنامۀ فردوسی و کتب تاریخی دورۀ اسلامی روایت شده‌است. در این مقاله، روایت فردوسی از داستان جمشید با رویکرد نقد منابع، با متون دیگر سنجیده خواهدشد. بررسی خاستگاه احتمالی روایت فردوسی از این داستان، هدف اصلی پژوهش حاضر است. بر اساس تجزیۀ داستان جمشید در شاهنامه و دیگر متون و تحلیل و تطبیق همسانی‌ها و ناهمسانی‌ها، این نتیجه حاصل شد که روایت کتب تاریخی عربی تحت تأثیر ادبیات دین اسلام قرار گرفته‌ و با واسطه‌ای متنی به متون پهلوی پیش از اسلام متّصل هستند. روایت ثعالبی، ارتباط متنی با تاریخ طبری داشته و در کنار آن، از کتب دیگری بهره گرفته‌است. روایت فردوسی از داستان جمشید، ارتباطی خاستگاهی با متون پهلوی داشته و ارتباط احتمالی با شاهنامۀ ابومنصوری ندارد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The story of Jamshid's reign in Ferdowsi's Shahnameh from the perspective of sources Criticism

نویسنده [English]

  • Hamed Safi
Assistant Professor, Department of Basic Sciences and General Courses, Khorramshahr University of Marine Sciences and Technology, Khorramshahr, Iran
چکیده [English]

Jamshid is one of the mythical figures of India and Iran. According to one of the oldest Aryan myths, he was the first man. This mythical character spread in India and Iran in two ways. He became the king of the dead in India and the powerful kingdom in Persian. In Iranian mythology, he claimed to be a god And that's why Far's power was cut off from him. Zahak destroyed Jamshid's kingdom and cut him in half with a saw. Jamshid's story, in addition to texts such as Avesta, Dinkard and his servant, is narrated in Ferdowsi's Shahnameh and historical books of the Islamic period. In this article, Ferdowsi's narration of Jamshid's story with the critique approach of sources will be measured with other texts. in other words, Investigating the possible origin of Ferdowsi's account of this story is the main purpose of this research. It was concluded that the narrations of the historical Arabic books have been influenced by the literature of the Islamic religion and are connected to the pre-Islamic Pahlavi texts through textual intermediaries, Based on the analysis of Jamshid's story in Shahnameh and other texts and analysis and application of similarities and inconsistencies. Sa'alabi's narration has a textual connection with the history of Tabari And in addition to the history of Tabari, he has used other sources. Ferdowsi's account of Jamshid's story has a direct and immediate connection to the Pahlavi texts and has no possible connection with Abu Mansouri's Shahnameh.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Jamshid
  • Ferdowsi's Shahnameh
  • Critique of Resources
  • Arabic Historical Books
  • Pahlavi texts
اصفهانی،حمزه بن حسن، (1381)، تاریخ سنی ملوک الارض و الانبیاء. برلین:مطبعه کاویانی.
بهار، مهرداد(1381). پژوهشی در اساطیر ایران. چاپ چهارم، تهران: مؤسسۀ انتشارات آگاه
ثعالبی نیشابوری،عبدالملک بن محمد،( 1368). غرر اخبار ملوک الفرس و سیرهم. تهران: نقره.
جعفری دهقی، محمود و دشتبان، زهرا (1392). بررسی سرانجام جمشید، پادشاه اساطیری در ماخذ گوناگون، ادبیات عرفانی و اسطوره شناختی، دورۀ  9، شمارۀ  31 ، صص 73 - 98 .
دادگی، فرنبغ(1390). بندهش،گزارنده:مهرداد بهار، چاپ چهارم،تهران: انتشارات توس.
دیچز، دیوید (1388). شیوه‌های نقد ادبی. چاپ ششم، تهران: انتشارات علمی
دینکرد، کتاب هفتم (1389). ترجمۀ محمدتقی راشدمحصل، چاپ اوّل، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
دینوری، ابن قتیبه (1960). المعارف. الطبعة الاولی، قاهره: عکاشة
دینوری، ابو حنیفه احمد بن داود (1409). اخبار الطّوال. الطبعة الاولی، بغداد: نفقه المکتبة العربیة
سرمد، زهره (1394). بررسی وجوه اشتراک و افتراق جمشید و یمه در شاهنامه و اوستا، فصلنامۀ تخصصی ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی مشهد، دورۀ 11، شمارۀ 4، صص 141-160
شمیسا، سیروس (1399). شاهِ نامه‌ها. چاپ چهارم، تهران: هرمس
شورل، ایو (1389). ادبیات تطبیقی. ترجمۀ طهمورث ساجدی، چاپ دوم، تهران: مؤسسه انتشارات امیرکبیر
ضیف، شوقی (1376). پژوهش ادبی. چاپ اوّل، تتهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی
فردوسی، ابوالقاسم (1389). شاهنامه. دفتر یکم، به کوشش جلال خالقی مطلق، چاپ سوم، تهران: مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی
قاسمی، علیرضا و نیکویی علیرضا و چراغی، رضا (1394). بازخوانی داستان جمشید بر پایة روابط گفتمان های مهری-زردشتی. جستارهای نوین ادبی، 48(3)، 33- 62
کریستین سن،آرتور، (1389)،نخستین انسان و نخستین شهریار.ترجمه ژاله آموزگار، چاپ سوم،تهران: چشمه.
کزّازی، میرجلال الدّین(1385)، نامۀ باستان، جلد 1، چاپ اوّل، تهران: سمت.
گرین، ویلفرد و ویلینگهام، جان و مورگان، لی و لیبر، ارل (1391). مبانی نقد ادبی. چاپ پنجم، تهران: انتشارات نیلوفر
طبری،ابوجعفرمحمدبن جریر، (1375). تاریخ الامم والملوک. مجلّد1،.بیروت: دارالکتب العلمیه.
محمّدی، ابراهیم و محمدی، ابراهیم و تیموریان نامانلو، یونس (1391). همسنجی روایت جم در اسطوره و حماسه، متن پژوهی ادبی، دورۀ 15، شمارۀ 49، صص 9-30
محمدی, علی, پرستگاری, انتصار, ارتقایی, فهیمه. (1394). روایتی نو از تدوین حماسه‌ی ملی (شاه‌نامه). کهن‌نامه ادب پارسی, 6(2), 115-145.
مقدسی ،محمدبن طاهر، (1420)، البدء  و التاریخ ،الطبعه الاولی،القاهره: مکتبه الثقافه الدینیه.
مقدّمۀ شاهنامۀ ابومنصوری (1387). شرح عباسقلی محمّدی، چاپ اوّل، مشهد: انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد
مینوی خرد (1390) ترجمۀ احمد تفضلّی، به کوشش ژاله آموزگار و مهرداد بهار، چاپ چهارم، تهران: نشر توس
نامورمطلق، بهمن (1390). درآمدی بر بینامتنیت. چاپ اوّل، تهران: انتشارات سخن
وندیداد (1394). ترجمۀ ابراهیم پورداود، چاپ چهارم، تهران: انتشارات اساطیر
هلال، محمد غنیمی (1390). ادبیات تطبیقی. ترجمۀ سیدمرتضی آیت الله زادۀ شیرازی، چاپ دوم، تهران: مؤسسۀ انتشارات امیرکبیر
هینلز، جان راسل (1393). شناخت اساطیر ایران. ترجمۀ محمدحسین باجلان فرخی، چاپ چهارم، تهران: انتشارات اساطیر
Genette, Gerard.(1997)palimpsests: literature insecond Degree. Trans: Channa newman and Calude Doubinsky . Lincoln : University of Nebraska press.
 
Gunn,s. (2006). History and cultural theory. Harlow:Person Longman.
Jarrick,A . (2005). Kallkritiken maste uppdateras for att inte reduceras till kvarleva. Historik Tidskrift, 125 (2), 2-14
Rosenlund, D (2015). Source criticism in the classroom: An empiricist straitjacket on pupils historical thinking?. Historical Encounters 2(1), 47-57