کتاب جواهر‌الاسمار از کتاب‌های داستانی منثور فارسی است که به‌سبب داشتن داستان‌های دل‌انگیز و جذاب از دیرباز مورد توجه و علاقة فارسی‌زبانان بوده است. این کتاب سال‌ها پیش به اهتمام شمس‌الدین آل احمد به چاپ رسید و در دسترس مشتاقان ادب فارسی قرار گرفت. به‌رغم آن‌که مصحح در طبع کتاب تلاش فراونی کرده‌ است، تصحیح و حواشی و توضیحات کتاب کاستی‌هایی دارد که برشمردن و اصلاح آن‌ها ضروری به‌نظر می‌رسد. در این مقاله‌ کوشش شده برخی نواقص و کاستی‌های این کتاب رفع شود و معنای بهتری برای برخی عبارات عربی و واژگان کتاب عرضه گردد.

منظومۀ عاشقانۀ حُسن و دل سیبک نیشابوری یکی از داستان‌های تمثیلی ادب فارسی است که با وجود برخورداری از ظرایف ادبی و شیوۀ منحصر‌به‌فرد نگارنده، در استفاده از داستانی عاشقانه برای تبیین سلوک نفسانی و سیر الی‌الله، کم‌تر مورد توجه محققان و ادیبان قرار گرفته است. این مقاله تلاشی است در معرفی و شناساندن برخی از جنبه‌های درخور تأمل ادبی و عرفانی این اثر به علاقه‌مندان ادبیات فارسی و عرفان و تصوف اسلامی. استفادۀ سیبک نیشابوری از اصطلاحات مربوط به ادبیات غنایی در تبیین مراتب سیر و سلوک نفسانی، دیدگاه وی در مورد «عشق»، بررسی رابطۀ میان «عشق» و «عقل» در داستان حسن و دل، و سرانجام تأثیرپذیری سیبک از آثار نظامی، حافظ، فردوسی، سهروردی، و کِرشِن مِشِر در نگارش این داستان از مهم‌ترین مواردی است که در این مقاله به آن‌ها پرداخته می‌شود.

با ملاحظه و بررسی تطبیقی مثنوی معنوی و دیوان شمس، اندیشه‌ها و مضامین مشترکی در این دو اثر عظیم ادبی دیده می‌شود. برخی از این اندیشه‌های مشترک، در دیوان شمس به‌اجمال و ابهام و در مثنوی مشروح و با‌ روشنی بیش‌تر آمده است. از این‌رو، مقایسة این دو اثر بزرگ و یافتن مطالب و نکات مشترک آن‌ها می‌تواند در برطرف‌کردن ابهام ابیاتی از دیوان شمس نیز مؤثر افتد. در مقالة‌ حاضر، علاوه بر جست‌وجوی اندیشه‌های مشترک در این دو کتاب، سعی شده برای برخی ابیات دیوان شمس، با استشهاد از مثنوی، توضیحات روشنی عرضه شود.

یکی از انواع نقد ادبی نقد اسطوره‏ای است که برگرفته از نظریات یونگ در زمینة ناخودآگاه جمعی است. کار منتقد اسطوره‏ای بررسی کهن‏الگوهای اثر ادبی به‌مثابة بازتاب‏های ناخودآگاه جمعی ذهن شاعر یا نویسنده در اثر ادبی است؛ کهن‏الگوهایی که در نهاد ناخودآگاه ذهن مردمان قوم یا جامعه یا فراتر از آن، کل بشر، ساری و جاری است. ذهن آدمی این عقاید و رفتارهای اسطوره‏ای را اغلب به شیوه‏ای نمادین در‏می‏آورد. یکی از اشکال بروز این کهن‏الگوها به شکل نماد، علاوه‌بر خواب و رؤیا و ...، خلاقیت‏های ادبی است. هفت‏پیکر نظامی از آثاری است که سرشار از نمادهای اسطوره‏ای و کاربردهای کهن‏الگویی است. در این مقاله سعی شده با استفاده از امکاناتی که الگوی روان‏شناسی یونگ در زمینة ناخودآگاه جمعی به‌دست داده است و نظر نورتروپ فِرای در زمینة میتوس‏ها، حکایتی منظوم از این اثر بررسی شود تا کارکردهای نماد در این حکایت روشن شود.

ما در اساطیر ایران با دو آفرینش مواجهیم: یکی آفرینش اهورامزدا که از گوهر نور است و دوم آفرینش اهریمن که از گوهر تاریکی است. ایزد وای (ایزد فضا، مکان، و باد) ایزدی دو‌چهره‌ است که هر دو گوهر روشنی و تاریکی را در خود دارد و از هر دو آفرینش خرد مقدس و خرد خبیث برتر است. در این مقاله، ایزد باد به‌اجمال بررسی می‌شود؛ سپس، برپایة مندرجات شاهنامه نشان داده می‌شود که پهلوانان از گوهر ایزد وای و حاصل آمیزش نور و تاریکی‌اند و از هردو کشور ایران و توران به‌منزلة نماد سرزمین‌های اهورایی (پردیس نور) و اهریمنی (دوزخ تاریکی) برتر‌ند. درادامه، شخصیت رستم به‌مثابة نماد پهلوانی بررسی می‌شود تا شباهت او با ایزد باد نشان داده شود و به این نتیجه می‌رسیم که سهراب نماد گرایش ظلمانی ایزد باد است.

دیوان خاقانی شروانی، به‌منزلة جلوه‌‌گاه برجستة‌‌ پیوند فضل و هنر، سرشار از نوگویی و غرابت است. پشتوانة‌‌ فرهنگی شاعر، چون با طبع نوجو و تخیل غنی او همراه است، به آفرینش تصاویر و ترکیباتی می‌انجامد که عمدتاً مسبوق به سابقه‌‌ای نیست. از‌همین ‌‌روی، ناسخان نتوانسته‌‌اند چندان شایسته به کتابت اشعار او بپردازند و خواسته یا ناخواسته ضبط‌‌های نادرستی را وارد متن کرده‌‌اند. بخشی از این ضبط‌‌های نادرست، که رسم‌‌الخط گذشتگان آن را تشدید می‌‌کرد، تصحیف‌‌هاست. باید تصحیف را ویژگی‌‌ای دانست که حتی در قدیمی‌‌ترین نسخ خاقانی شواهدی دارد. امروزه نیز، فقط، آشنایی با پشتوانة‌‌ فرهنگی و هنجارهای هنری ـ سبکی خاقانی است که می‌‌تواند ما را در تصحیح اشعار او موفق کند. به‌هر‌حال، برآنیم با برآوردن این مهم، به تصحیح مواردی از تصحیفات قصاید شاعر بپردازیم.

در میان نوشته‌های فارسی‌ میانه، آثار اندرزی اهمیت خاصی دارند. اندرزها مسائل اخلاقی جامعه را بازتاب می‌دهند و معرف اندیشه‌، گفتار، و کردار مردم در گذشته‌های دورند و گویای این واقعیت آشکار نیز هستند که ایرانیان، به‌ویژه در دورۀ ساسانی، به سخنان و نوشته‌هایی با مضمون اخلاقی و اجتماعی دل‌بستگی فراوان داشته‌اند. انعکاس مطالب اندرزی محدود به دورۀ ساسانی و فرهنگ ایران پیش از اسلام نیست، بلکه در آثار ادبی فارسی و نوشته‌های ایرانیان به زبان عربی نیز، به فراوانی، مشاهده می‌شود و از این‌روست که این‌ گونۀ ادب را از ویژگی‌های فرهنگ مشرق‌زمین دانسته‌اند. برای پی‌گیری دایرۀ وسعت اندرزنامه‌ها و تأثیر آن‌ها در دوره‌های گوناگون نه‌تنها باید مجموعه‌های حماسی و در رأس آن‌ها شاهنامه یا آثار ابوعلی‌ مسکویه مانند جاویدان خرد یا خردنامه را بررسی کرد، که باید مجموعه‌های امثال و حکم فارسی، کلام حکمت‌آمیز شاعران و نویسندگان بزرگی چون استاد سخن، سعدی شیرازی، را نیز واکاوی کرد تا بتوان بخشی از این‌گونه تأثیرات را در پیش چشم داشت.