کاربرد ادبی و هنری حرفِ الف در منظومه های دو داستان سرای بزرگ منظومه های غنایی؛ نظامی و جامی

نوع مقاله: علمی-پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد ابهر، دانشگاه آزاد اسلامی، ابهر، ایران.

چکیده

حرفِ الف به‌ واسطة شکل و جایگاه خاص، یکی از پُرکاربردترین حروف در ساخت مضامین بکر، فضاهای شاعرانه و ترکیباتِ نغز ادب پارسی به ویژه دو شاعر داستان سرای بزرگ غِنایی، یعنی؛ نظامی و جامی است. الف، که اوّلین حرفِ الفبای فارسی، عربی، ابجد و نمایندة عدد یک در ‌حساب جمّل است در منظومه های این شعرا، کنایه از ذات احدیت، عالمِ تجرید و تفرید و نیز مظهرِ پیشوایی، استقامت، خُردی و.. است. در این مقاله، با بررسی کاربرد ادبی حرفِ الف، با تکیه بر بسامد شواهد شعری این منظومه ها، دو نوع ساختار، قابل بحث است، ساختارِ اوّل، شامل مضامین، تصاویر شاعرانه، ترکیبات، تعبیراتِ نغز ِادبی بر اساسِ شکل و ویژگی حرفِ الف است و ساختارِ دوم، ساختارهای ادبی عبارت- های فعلی و کنایی با حرفِ الف را دربردارد. با تحلیل این دو ساختار، می توان گفت ترکیبات ادبی برساخته از حرفِ الف، در این دو منظومه، یکی از شاعرانه ترین برساخته های ادب پارسی است. هر دو شاعر، ضمنِ بازی هنری با حرفِ الف از استعاره، کنایه، ایهام و... در خَلق تعابیرِ نغز بهره جسته اند. جامی، بیشتر از نظامی، به ویژگی های ظاهری و ذاتی الف توجّه داشته اما، برساخته های نظامی از نظرِ کیفی، از اهمیّت خاصّی برخوردار است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

.

نویسنده [English]

  • . .
.
چکیده [English]

.

ثروت، منصور، (1375). فرهنگ کنایات، چاپ اوّل، تهران: امیرکبیر.

جامی، عبدالرحمن، (1351). هفت اورنگ، تصحیح مدرس گیلانی، تهران: سعدی.

حیدری، غلامرضا، (1396). «کاربرد ادبی و هنری و تصویری الف در پهنة ادب پارسی با تکیه بر اشعار سبک هندی»، مجله

      سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، سال دهم، شمارة 35، بهار 1396، ص 57- 73.

حیدری، غلامرضا، (1397). «کاربرد ادبی و هنری حرف الف در اشعار شاعران سبک خراسانی»، مجله متن پژوهی ادبی،

      سال22، شمارة 77، تابستان 1397، (پذیرش نهایی، آنلاین).

خلف تبریزی، محمد حسین، (1362). برهان قاطع، به اهتمام معین، چاپ چهارم، تهران: امیرکبیر.

دهخدا، علی اکبر، زیرِ نظرِ محمد معین و جعفر شهیدی، (1377)، لغتنامه، چاپ اوّل، تهران: موسسة لغتنامة دهخدا و دانشگاه تهران.      

رامپوری، شرف الدین، (1363). فرهنگ غیاث اللغات، به کوشش منصور ثروت، چاپ اوّل، تهران: امیرکبیر.

سجادی، سید جعفر، (1362). فرهنگ لغات و اصطلاحات و تعبیرات عرفانی، چاپ اوّل، تهران: طهوری.

سجادی، سید ضیاء، (1374). فرهنگ لغات و تعبیرات خاقانی، چاپ اوّل، تهران: زوّار.

شمیسا، سیروس، (1377). فرهنگ اشارات ادبیات فارسی، چاپ اوّل، تهران: فردوسی.

عفیفی، رحیم، (1373). فرهنگنامة شعری، چاپ اوّل، تهران: سروش.

معین، محمد، (1375). فرهنگ معین ،چاپ نهم، تهران: امیرکبیر.

میرزا نیا، منصور، (1378). فرهنگنامة کنایه، چاپ اوّل، تهران: امیرکبیر.

نظامی گنجوی، ابومحمد، (1370). کلیات خمسة نظامی گنجوی، به تصحیح وحید دستگردی، تهران: امیرکبیر.