معمای یمن در بخش ساسانی شاهنامه

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسنده

استادیار تاریخ ایران باستان در فرهنگستان زبان وادب فارسی.تهران، ایران.

چکیده

 یمن امروز در روزگار باستان چنین نامی نداشت و اگر دولت «حِمیَر» از حبشه شکست نمی‌خورد چه بسا این کشور را با نامی می‌شناختیم که از نام این دولت سرچشمه گرفته بود، همچنان‌که هاماوران در شاهنامه برگرفته از حمیر است. از سوی دیگر در شاهنامه یمن بارها به جایی اطلاق شده که ربطی به یمن امروزی ندارد؛ بررسی پادشاهی یزدگرد یکم در شاهنامۀ فردوسی نشان می‌دهد که دست‌کم در مقطعی از دورة ساسانی قلمروی حیره را یمن می‌نامیدند. برای توضیح این تناقض باید گفت که برخلاف انتظار واژۀ یمن در اصل یک واژۀ عربی نیست بلکه ریشۀ عبری دارد و در کاربردش به عنوان جاینام به معنی جنوب است. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که منشأ اطلاق این جاینام به حیره و یمن امروزی وجود جامعة پرشمار و بانفوذ یهودیان در دو منطقۀ میانرودان و شبه‌جزیرۀ عربستان بوده‌ است. ضمن اینکه در هر دو منطقه یهودیان موفق به کسب نفوذ سیاسی شده بودند و در ایران یزدگرد یکم دختر پیشوای یهودیان ایران را به همسری برگزید. در این دوره نفوذ یهودیان در دربار ایران به حداکثر خود رسید که یکی از پیامدهای آن اقتباس اطلاق یمن به حیره در دیوان ساسانی و ورود آن به خداینامه بود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Mystery of Yemen in Sassanid Part of Shahnameh

نویسنده [English]

  • Farzin Ghafouri
Assistant Professor of History of Ancient Iran at Academy of Persian Language and Literature
چکیده [English]

Yemen had not such a name in ancient period and if Hemyar had not been defeated by Ethiopia, we might have known this country with a name which derivates from Hemyar, like Hamavaran in Shahnameh. On the other hand, in Shahnameh the name of Yemen is attributed to a place several times that it shows no relation with the country; in Shahnameh’s account of the reign of Yazdgerd I, Yemen is attributed to Hirah. For explanation of this paradox, we must consider that the word of Yemen is not an Arabic term. In fact, it belongs to Hebrew, especially as a toponym meaning south. The toponym originated from the populous Jewish Diasporas in Arabian Peninsula and Mesopotamia used in order to name southern areas. In both regions Jews succeeded to gain political influence; in Persian Empire, the Sasanian king, Yazdgerd I, married with the daughter of the Iranian Jewish leader. The event led to the increase of the political influence of the Iranian Jews to the highest level that one of its consequences was the temporary adopting of the toponym by the Sasanian administration, but with a permanent reflection on Khodaynameh that attributed Yemen to Hirah.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Shahnameh
  • Historical Geography
  • Sassanids
  • Yemen
  • Hamavaran
  • Hirah